Pháp lý cá nhân cho người nước ngoài sinh sống dài hạn tại Việt Nam

Sau năm đầu tiên, câu hỏi pháp lý của người nước ngoài ở Việt Nam đổi khác. Thị thực, giấy phép lao động đã xong; điều phát sinh lúc này là gia hạn thẻ tạm trú, kết hôn hoặc ly hôn, khai sinh cho con, mua nhà, sắp xếp tài sản ở Việt Nam khi qua đời và nghĩa vụ thuế. Bài viết này đi qua những sự kiện đó cho người nước ngoài đã chọn Việt Nam làm nơi sinh sống lâu dài.

Giữ tình trạng cư trú hợp lệ

Cư trú dài hạn dựa trên thẻ tạm trú cấp theo Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam (Luật số 47/2014/QH13, sửa đổi năm 2019 và 2023). Thẻ tạm trú luôn gắn với một bên bảo lãnh — doanh nghiệp tuyển dụng, doanh nghiệp mà người đó đầu tư, hoặc thân nhân là công dân Việt Nam — và gắn với một mục đích. Từ đó có ba hệ quả thực tế:

• Đổi chỗ làm là đổi thẻ. Thẻ do bên bảo lãnh cũ đứng ra không chuyển sang được; doanh nghiệp mới phải xin giấy phép lao động và bảo lãnh cấp thẻ mới. Nghỉ việc mà không tính trước bước này, người lao động có thể mất căn cứ cư trú.
• Làm thẻ mới trước khi thẻ cũ hết hạn. Thời hạn thẻ không được vượt quá thời hạn còn lại của hộ chiếu trừ 30 ngày, nên hộ chiếu sắp hết hạn cần đổi trước.
• Người phụ thuộc đi theo người chính. Thẻ TT của vợ, chồng, con chấm dứt theo tình trạng của người bảo lãnh chính; đổi việc là ảnh hưởng cả gia đình.

Một số người đã sống lâu năm có thể được thường trú. Theo Điều 39 và Điều 40 Luật 47/2014, người nước ngoài được cha, mẹ, vợ, chồng, con là công dân Việt Nam đang thường trú tại Việt Nam bảo lãnh được xét cho thường trú nếu có chỗ ở hợp pháp, có thu nhập ổn định bảo đảm cuộc sống và đã tạm trú liên tục tại Việt Nam từ 03 năm trở lên. Nhà khoa học, chuyên gia đang tạm trú và người được Nhà nước tặng huân chương, danh hiệu vinh dự là các trường hợp khác. Thường trú giúp không còn phụ thuộc vào người sử dụng lao động — lợi thế rõ rệt với người có vợ hoặc chồng là công dân Việt Nam.

Kết hôn tại Việt Nam

Từ ngày 01/7/2025, khi chính quyền cấp huyện không còn, việc đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài do Ủy ban nhân dân cấp xã (xã, phường, đặc khu) thực hiện theo Nghị định 120/2025/NĐ-CP, thường là nơi cư trú của bên công dân Việt Nam. Thời hạn giải quyết là 05 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ, cần xác minh thì không quá 10 ngày làm việc.

Hai bên phải đáp ứng điều kiện của Luật Hôn nhân và gia đình 2014: nam từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi, tự nguyện, không thuộc trường hợp cấm như đang có vợ hoặc có chồng. Bên nước ngoài thường nộp giấy xác nhận tình trạng hôn nhân (hoặc giấy tờ tương đương) do nước mình cấp — loại giấy này có thời hạn sử dụng ngắn. Từ ngày 11/9/2026, giấy tờ công của nước thành viên Công ước Apostille (trừ Đức, Áo, Séc) chỉ cần chứng nhận Apostille, không phải hợp pháp hóa lãnh sự; bản dịch tiếng Việt vẫn phải được công chứng hoặc chứng thực. Hai điểm khách hàng hay bất ngờ: Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính; và việc kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài đã đăng ký ở nước ngoài nên được ghi vào sổ hộ tịch tại Việt Nam để sử dụng được ở trong nước.

Ly hôn và con cái

Ly hôn có người nước ngoài phải giải quyết tại Tòa án, không có thủ tục ly hôn hành chính. Sau cải cách hệ thống Tòa án năm 2025 (Luật số 81/2025/QH15 và Bộ luật Tố tụng dân sự sửa đổi), vụ việc ly hôn sơ thẩm, kể cả có yếu tố nước ngoài, do Tòa án nhân dân khu vực giải quyết; phúc thẩm tại Tòa án nhân dân cấp tỉnh. Thuận tình ly hôn, khi hai bên đã thống nhất về tài sản và con, nhanh hơn nhiều so với ly hôn đơn phương; nếu một bên ở nước ngoài và không tống đạt được, vụ việc có thể kéo dài nhiều tháng.

Theo Luật Hôn nhân và gia đình, tài sản có được trong thời kỳ hôn nhân được suy đoán là tài sản chung nếu không chứng minh được là tài sản riêng; con dưới 36 tháng tuổi về nguyên tắc được giao cho mẹ trực tiếp nuôi. Vợ chồng muốn áp dụng chế độ tài sản khác có thể lập văn bản thỏa thuận chế độ tài sản — phải lập trước khi kết hôn, bằng văn bản và được công chứng hoặc chứng thực.

Trẻ sinh ra tại Việt Nam được đăng ký khai sinh tại Ủy ban nhân dân cấp xã. Nếu cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam, người kia là người nước ngoài, cha mẹ thỏa thuận bằng văn bản về quốc tịch của con khi đăng ký khai sinh; trẻ sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam mà cha mẹ không thỏa thuận được thì có quốc tịch Việt Nam (Luật Quốc tịch Việt Nam). Nên quyết định việc này trước khi sinh, vì nó kéo theo hộ chiếu, tình trạng cư trú và việc nhập học của con.

Sở hữu nhà ở

Theo Luật Nhà ở 2023 (Luật số 27/2023/QH15), cá nhân nước ngoài được nhập cảnh hợp pháp vào Việt Nam được sở hữu nhà ở thương mại trong dự án không thuộc khu vực bảo đảm quốc phòng, an ninh, thông qua mua, thuê mua, nhận tặng cho, nhận thừa kế. Mức tối đa là 30% số căn hộ của một tòa nhà chung cư và 250 căn nhà riêng lẻ trên một khu vực có quy mô dân số tương đương một đơn vị hành chính cấp phường; thời hạn sở hữu tối đa 50 năm kể từ ngày cấp Giấy chứng nhận, được gia hạn một lần không quá 50 năm. Người nước ngoài kết hôn với công dân Việt Nam được sở hữu nhà ở ổn định, lâu dài như công dân Việt Nam.

Lối tắt nguy hiểm nhất là nhờ bạn bè hoặc người yêu là người Việt đứng tên. Người đứng tên là chủ sở hữu theo pháp luật; khi quan hệ đổ vỡ hoặc người đó qua đời, quyền lợi của người nước ngoài rất khó và tốn kém để chứng minh.

Di chúc và tài sản tại Việt Nam

Theo Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế về nguyên tắc theo pháp luật của nước mà người để lại di sản có quốc tịch, nhưng bất động sản thì theo pháp luật nước nơi có bất động sản (Điều 680, 681). Năng lực lập di chúc theo pháp luật nước người lập di chúc là công dân; hình thức di chúc có thể theo pháp luật nơi lập. Trên thực tế, người nước ngoài có căn hộ, cổ phần hay tài khoản ngân hàng tại Việt Nam nên lập một di chúc riêng tại Việt Nam cho phần tài sản này, công chứng tại tổ chức hành nghề công chứng; phí công chứng di chúc là 50.000 đồng theo Thông tư 257/2016/TT-BTC. Không có di chúc, người thừa kế ở nước ngoài sẽ phải khai nhận di sản với giấy tờ của nhiều nước, rất mất thời gian.

Thuế và bảo hiểm

Người nước ngoài có mặt tại Việt Nam từ 183 ngày trở lên trong một năm dương lịch hoặc trong 12 tháng liên tục, hoặc có nơi ở đăng ký hay nhà thuê đủ thời gian theo quy định, là cá nhân cư trú và chịu thuế trên thu nhập toàn cầu, không chỉ tiền lương ở Việt Nam. Thu nhập cho thuê nhà ở nước ngoài, cổ tức, lãi chuyển nhượng vì vậy đều phải đưa vào quyết toán năm. Thuế đã nộp ở nước ngoài thường được trừ theo hiệp định tránh đánh thuế hai lần nếu có chứng từ. Luật Thuế thu nhập cá nhân mới (số 109/2025/QH15) có hiệu lực từ 01/7/2026, thay đổi biểu thuế và mức giảm trừ, nên quyết toán năm 2026 cần lưu ý quy định chuyển tiếp.

Người lao động nước ngoài có giấy phép lao động và hợp đồng lao động từ đủ 12 tháng thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024; bảo hiểm y tế qua người sử dụng lao động cũng là bắt buộc. Hãy giữ chứng từ đóng, vì đó là căn cứ cho mọi yêu cầu chi trả và khoản hưởng một lần khi rời Việt Nam.

Giấy phép lái xe và những việc thường ngày

Người nước ngoài cư trú tại Việt Nam có thể đổi giấy phép lái xe nước ngoài còn hạn sang giấy phép lái xe Việt Nam — tiện hơn nhiều so với dùng giấy phép quốc tế trong nhiều năm. Những việc nhỏ khác: báo khi đổi chỗ ở để khai báo tạm trú luôn đúng; giữ bản sao chứng thực các giấy tờ chính; ghi chung một lịch cho ngày hết hạn của hộ chiếu, thẻ tạm trú và giấy phép lao động, vì một giấy hết hạn sớm sẽ kéo theo các giấy khác.

Lời khuyên của luật sư

Phần lớn rắc rối chúng tôi gặp trong hồ sơ của người nước ngoài sống lâu năm không phải là tranh chấp lớn, mà là những lỗ hổng: thẻ tạm trú hết hiệu lực sau khi đổi việc, đăng ký kết hôn ở nước ngoài nhưng chưa ghi vào sổ hộ tịch ở Việt Nam, căn hộ đứng tên người khác, hoặc không có di chúc tại Việt Nam. Rà lại những điểm này mỗi năm một lần, và trước mỗi sự kiện lớn trong đời, tốn ít hơn rất nhiều so với sửa chữa về sau.

Hỏi đáp nhanh

Người nước ngoài có được thường trú tại Việt Nam không?

Có, trong một số trường hợp. Phổ biến nhất là người được cha, mẹ, vợ, chồng, con là công dân Việt Nam đang thường trú bảo lãnh, có chỗ ở hợp pháp, thu nhập ổn định và đã tạm trú liên tục từ 03 năm trở lên (Điều 39, 40 Luật 47/2014).

Đăng ký kết hôn với người nước ngoài ở đâu?

Tại Ủy ban nhân dân cấp xã, thường là nơi cư trú của bên công dân Việt Nam, theo Nghị định 120/2025/NĐ-CP từ ngày 01/7/2025; thời hạn 05 ngày làm việc, cần xác minh thì không quá 10 ngày làm việc.

Ly hôn có yếu tố nước ngoài do Tòa án nào giải quyết?

Từ ngày 01/7/2025, Tòa án nhân dân khu vực giải quyết sơ thẩm, kể cả vụ việc có yếu tố nước ngoài; phúc thẩm tại Tòa án nhân dân cấp tỉnh.

Người nước ngoài có nên lập di chúc riêng cho tài sản tại Việt Nam?

Rất nên. Bất động sản tại Việt Nam theo pháp luật Việt Nam, và một di chúc công chứng tại Việt Nam cho tài sản ở đây giúp người thừa kế khai nhận di sản đơn giản hơn nhiều.