Một bên không hợp tác — không chọn trọng tài viên, không nộp bản tự bảo vệ, không đến phiên họp, rồi không thi hành phán quyết — là tình huống quen thuộc trong tranh chấp tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC). Tin tốt là pháp luật trọng tài được thiết kế để tố tụng vẫn đi tiếp. Bài viết này giải thích cơ chế đó và những điểm bên nộp đơn cần làm đúng để phán quyết đứng vững về sau.
Khung pháp lý
Tố tụng tại VIAC chịu sự điều chỉnh của Luật Trọng tài thương mại 2010 (Luật số 54/2010/QH12) và Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP hướng dẫn thi hành, cùng Quy tắc tố tụng trọng tài của VIAC có hiệu lực tại thời điểm bắt đầu tố tụng. Quy tắc VIAC 2026 có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 và áp dụng cho các vụ bắt đầu từ ngày đó, trừ khi các bên thỏa thuận khác; vụ bắt đầu trước đó thường vẫn theo Quy tắc 2017.
Điểm xuất phát luôn là thỏa thuận trọng tài. Nếu thỏa thuận hợp lệ và chỉ định VIAC, việc bên kia im lặng hay phản đối không làm mất thẩm quyền của trọng tài. Bên kia muốn phản đối thẩm quyền phải nêu trước khi trình bày bản tự bảo vệ; Hội đồng trọng tài xem xét và ra quyết định, và trong 05 ngày làm việc kể từ khi nhận quyết định, bên không đồng ý có thể yêu cầu Tòa án có thẩm quyền xem xét lại (Điều 43, 44 Luật Trọng tài thương mại) — trong lúc đó Hội đồng trọng tài vẫn tiếp tục giải quyết.
Bên kia không hợp tác: tố tụng vẫn đi tiếp như thế nào
Không chọn trọng tài viên
Theo Điều 40 Luật Trọng tài thương mại, trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày nhận đơn khởi kiện, bị đơn phải chọn trọng tài viên (trừ khi quy tắc của trung tâm hoặc các bên quy định thời hạn khác). Hết thời hạn mà bị đơn không chọn, Chủ tịch Trung tâm chỉ định trọng tài viên thay cho bị đơn. Bị đơn không thể làm tê liệt việc thành lập Hội đồng trọng tài bằng cách im lặng.
Không nộp bản tự bảo vệ
Bị đơn không nộp bản tự bảo vệ thì tố tụng vẫn tiếp tục. Hội đồng trọng tài giải quyết trên cơ sở hồ sơ hiện có, nhưng nguyên đơn vẫn phải chứng minh yêu cầu của mình — việc bị đơn im lặng không có nghĩa là bị đơn thừa nhận.
Không đến phiên họp
Điều 56 Luật Trọng tài thương mại quy định: bị đơn đã được triệu tập hợp lệ mà vắng mặt không có lý do chính đáng, hoặc bỏ phiên họp khi chưa được Hội đồng trọng tài đồng ý, thì Hội đồng trọng tài tiếp tục giải quyết tranh chấp căn cứ vào tài liệu, chứng cứ hiện có. Ngược lại, nếu chính nguyên đơn vắng mặt không lý do chính đáng thì bị coi là đã rút đơn khởi kiện — nên nguyên đơn không được lơ là.
Không nộp phần tạm ứng phí
Phí trọng tài được tính theo biểu phí của VIAC dựa trên giá trị tranh chấp. Theo hướng dẫn của VIAC, khi một bên không nộp phần tạm ứng của mình, bên kia có thể tạm ứng thay theo yêu cầu của VIAC để tố tụng được tiếp tục; việc nộp thay là quyền, không phải nghĩa vụ. Nếu khoản tạm ứng không được nộp đủ, Hội đồng trọng tài có thể tạm dừng giải quyết tranh chấp. Bị đơn không nộp phí cho đơn kiện lại trong thời hạn VIAC ấn định thì bị coi là rút đơn kiện lại. Cuối cùng, chi phí trọng tài do Hội đồng trọng tài phân bổ trong phán quyết, nên khoản nộp thay thường được tính vào phần bên kia phải hoàn trả. Số điều cụ thể cần đối chiếu bộ Quy tắc áp dụng cho vụ việc (Quy tắc 2017 hay Quy tắc 2026).
Giữ phán quyết khỏi bị hủy: tuân thủ thủ tục là trên hết
Bên không hợp tác thường quay lại ở giai đoạn cuối với đơn yêu cầu hủy phán quyết, lập luận rằng mình không được thông báo hợp lệ hoặc không có cơ hội trình bày. Căn cứ hủy theo Điều 68 Luật Trọng tài thương mại gồm: không có thỏa thuận trọng tài hoặc thỏa thuận vô hiệu; thành phần Hội đồng trọng tài, thủ tục tố tụng không phù hợp với thỏa thuận của các bên hoặc trái Luật; vụ tranh chấp không thuộc thẩm quyền; chứng cứ giả mạo, trọng tài viên nhận hối lộ; phán quyết trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.
Vì vậy, trong vụ việc có một bên bất hợp tác, nguyên đơn nên:
- Gửi mọi thông báo, tài liệu đến đúng địa chỉ ghi trong hợp đồng hoặc địa chỉ đăng ký doanh nghiệp, giữ bằng chứng gửi và nhận;
- Kiểm tra lại hiệu lực của thỏa thuận trọng tài: chủ thể ký có thẩm quyền không, tên trung tâm có ghi đúng không;
- Không tự ý rút ngắn thời hạn mà Luật hoặc Quy tắc dành cho bên kia, kể cả khi biết họ sẽ không phản hồi;
- Chứng minh đầy đủ từng yêu cầu bằng chứng cứ, kể cả những điểm tưởng như hiển nhiên.
Biện pháp khẩn cấp tạm thời
Khi có dấu hiệu bên kia tẩu tán tài sản, nguyên đơn có thể yêu cầu Hội đồng trọng tài, hoặc Tòa án có thẩm quyền, áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như kê biên, phong tỏa tài khoản, cấm chuyển dịch tài sản (Điều 48 đến Điều 53 Luật Trọng tài thương mại). Đã yêu cầu một bên thì không được yêu cầu bên kia cho cùng biện pháp, trừ trường hợp luật cho phép. Thường phải nộp khoản bảo đảm.
Phán quyết, yêu cầu hủy và thi hành
Phán quyết trọng tài là chung thẩm và có hiệu lực kể từ ngày ban hành (Điều 61). Không có phúc thẩm về nội dung. Trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày nhận phán quyết, bên không đồng ý có thể yêu cầu Tòa án hủy phán quyết, nhưng chỉ dựa trên các căn cứ hạn chế của Điều 68 (Điều 69).
Từ ngày 01/7/2025, sau khi hệ thống Tòa án tổ chức lại thành ba cấp, yêu cầu hủy phán quyết trọng tài thuộc thẩm quyền tập trung của Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội, thành phố Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh, theo phạm vi lãnh thổ mà Ủy ban Thường vụ Quốc hội phân định (Nghị quyết 81/2025/UBTVQH15). Tòa xét đơn bằng Hội đồng ba Thẩm phán và quyết định của Tòa là quyết định cuối cùng.
Hết thời hạn yêu cầu hủy (hoặc Tòa đã bác yêu cầu hủy) mà bên phải thi hành không tự nguyện thi hành, bên được thi hành có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền tổ chức thi hành (Điều 66). Phán quyết của VIAC là phán quyết trọng tài quy chế nên không phải đăng ký tại Tòa như phán quyết trọng tài vụ việc.
Lời khuyên từ thực tiễn
- Lập hồ sơ theo dõi riêng cho mọi thông báo, bản trình bày và thư từ: ngày gửi, cách gửi, bằng chứng nhận. Đây là tấm khiên khi bị yêu cầu hủy phán quyết.
- Xác minh tài sản của bên kia từ sớm; phán quyết thắng mà không có tài sản để thi hành thì giá trị thực tế rất thấp.
- Với tranh chấp có yếu tố nước ngoài, lưu ý địa điểm trọng tài, ngôn ngữ tố tụng và nơi sẽ cần thi hành phán quyết.
- Khi soạn hợp đồng mới, dùng điều khoản trọng tài mẫu của VIAC để tránh tranh cãi về hiệu lực thỏa thuận.
Hỏi đáp nhanh
Bị đơn không chọn trọng tài viên thì vụ việc có bị đình trệ không?
Không. Hết thời hạn 30 ngày (hoặc thời hạn theo Quy tắc) mà bị đơn không chọn, Chủ tịch VIAC chỉ định trọng tài viên thay cho bị đơn theo Điều 40 Luật Trọng tài thương mại 2010.
Bị đơn không đến phiên họp thì sao?
Nếu đã được triệu tập hợp lệ mà vắng mặt không có lý do chính đáng, Hội đồng trọng tài tiếp tục giải quyết căn cứ vào tài liệu, chứng cứ hiện có (Điều 56). Nguyên đơn vẫn phải chứng minh yêu cầu của mình.
Bên thua có kháng cáo phán quyết được không?
Không. Phán quyết trọng tài là chung thẩm. Bên không đồng ý chỉ có thể yêu cầu Tòa án hủy phán quyết trong 30 ngày, dựa trên các căn cứ hạn chế tại Điều 68; Tòa không xét lại nội dung tranh chấp.
Tòa nào giải quyết yêu cầu hủy phán quyết trọng tài?
Từ ngày 01/7/2025, thẩm quyền này tập trung tại Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội, thành phố Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh, theo phạm vi lãnh thổ do Ủy ban Thường vụ Quốc hội phân định.
Bên thua không trả tiền theo phán quyết thì làm gì?
Hết thời hạn yêu cầu hủy mà bên phải thi hành không tự nguyện thi hành, bên được thi hành yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền tổ chức thi hành phán quyết.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.